Når eg hev vyrdnad og medhug for det, som er godt og ærlegt, det være litet eller stort; når eg hev sans og syn for det som er fagert, sannt og naturlegt; når eg forstend og dømer rettfærdigt um alt det, som menn kan gjera, tenkja elder lida, det vere no godt elder vondt, - det er humanitet.
Når ein mann er i naud, og eg hjelper han, og hjelper han på ein slik måte, at han kann taka imot hjelpi utan å kjenne seg skjemd elder bøygd; når ein mann hev andre meiningar enn eg, og eg forstend hans standpunkt, og forstend, at han kann elder må hava det standpunktet, men eg vyrder mannen like fullt, og er imot han som imot alle andre, - det er humanitet.
Når eg hev tilføre til å gjera eit låkt elder vondt verk, som eg kunde hava stor vinning av, og som eg visste at eg kunde gjera utan at nokon i verdi fekk vita det, men eg likevæl ikkje kann gjera det, fordi eg kjenner meg sjølv, at det ikkje er ærlegt; når eg ser ein mann, som fer stygt elder galet åt, elder er ein skarv elder ein brotsmann, og eg likevæl dømer han mildt, fordi eg forstend korleids han kann koma til å fara slik, - det er humanitet.
Når eg er likso glad i det, som kann hjelpa andre fram i vælvære, mannsverd, upplysning, folkeskikk, - likso glad i det, som i min eigen bate og eg altso fylgjer med i det ålmenne samfundslivet og kanskje arbeider med i det, og so vidt som eg kann, - det er humanitet.
Når eg i alle ting held fast på min fulle og ærlege rett, men samstundes fullt ut vyrder andres rett og aldri brukar vald mot verjelause; når eg til vernd for meg sjølv og andre fører krig mot alt, som er vondt, stygt elder fårlegt, so at dei vonde magterne ingen skade fær gjort, korkje på fe elder folk, korkje på land eller åndsutvikling, - det er humanitet.
Når eg liver fullt og sannt med i det store ålmenne mannslivet og steller meg so, som det sømer seg menn å stella seg, - det er i ein sum humaniteten.
For å kunna vera i full meining human, må eg hava daning. Eg må vita det, som menn bør vita: eg må kjenna dei store natur- og livs- og samfundslogjerne; - då fyrst kann eg nå upp til den fulle forståelse av meg sjølv og andre, som er humanitetens grunlag.
Råskapen forstend ikkje so mykje at han kann vera human. Råskapen bryr seg berre um seg sjølv, grev berre til seg sjølv, og trur, at han skal vinna mest med det både strakst og i lengdi, er like sæl um alt samfundsliv og åndsliv, dømer og fordømer alle framande meiningar og alle, som ikkje "er som folk flest", hatar dei, som lid naud, fordi dei "er til mein for andre", harmar seg yver alle krav på framgang og utvikling, fordi framgang og utvikling kostar pengar og arbeid. -
Det er ikkje fritt for, at me kjenner litt til råskapen - den kjoleklædde som den kufteklædde - her i landet og!
(Arne Garborg, 1881)
Viser innlegg med etiketten humanisme. Vis alle innlegg
Viser innlegg med etiketten humanisme. Vis alle innlegg
tysdag 18. januar 2011
måndag 17. januar 2011
Om ein pragmatisk anarkist og det liberale fleirtalsstyre
Det kan synast ikkje berre fåfengd, men beint fram forkasteleg, å ville byggja ned den flottaste, finaste, mest velfungerande demokratiske, rettsstaten Noreg.
Og det meiner eg òg det er, om nokon i ei vending skulle kasta han ut, og erstatta med "inkjevetta". Kvar ein medviten humanist og anarkist burde kjempa imot ein slik idè - om ikkje med nebb og klør, så med munn og ord.
Anarkisme handler om humanisme - Mennesket i sentrum, som sjølvrådande, moralsk individ, med rett, vilje og kapabilitet til å ta rettvise avgjerder som vedgår seg sjølv og sine næraste.
Men så er det med ansvar som med moral - ein vert ikkje født som moralsk, tenkjande menneske, det er ei indre reise som ikkje sluttar før kroppen ligg under torva. Er ein stengd inne med grenser som brått vert rivne bort, er det ein menneskeleg refleks å utforska det nye rommet - og demonstrativt trampa ekstra hardt over når ein endeleg har anledning. Det grenselause mennesket er ikkje lukkeleg - verken i psykologien eller det sosiale.
Jamfør røvarbandane som no herjar i Tunisia - ein reaksjon historia syner er regelen - ikkje unntaket, ved kvart eit slikt høve kor lov og rett vert opprykka og erstatta med tomrom. Kanskje ville det vorte annleis i vår kultur - men om det ville vore betre eller verre, trur eg ikkje nokon har rett å ta sjansen på.
Tek ein vekk mennesker sin tryggleik, handlar det ikkje lenger om humanitet eller sjølvstyre, men det motsette - valdsmakt og den sterkaste sin rett, alle i krig mot alle.
Kan ein av den grunn reinvaske vårt norske fleirtallsstyre som perfekt og rettvist, praktisk som moralsk? Langt i frå! Og eg trur einkvan liberaldemokrat kan vera samd i dette - det finst mange stader i landet Noreg ein kan opna opp og lufta demokratiske prosessar, reglar og lovverk; Slik at ein gjev større fridom og ansvar til kvart enkelt menneske, utan at ein går på akkord med nokon sin grunnleggjande tryggleik eller andre menneskerettar.
Det ligg òg i den liberaldemokratiske tradisjonen å minska dei negative effektane av demokratiet - "fleirtalsdiktaturet", i så stor grad som mogleg. Men kan ein heilt fjerne desse problematiske sonene frå samfunnsetikken, innanfor desse rammene? Sjølv det mest liberale demokratiet i dag har ikkje ei god løysing på situasjonar der fleirtalet - på vegne av heile folket - tek avgjerder som anten er grunnleggjande umoralske, eller som får negative konsekvensar for eit mindretal.
Vert statsmakta sine handlingar meir moralsk eller etisk forsvarleg av di det er folket - eller fleirtalet, si vilje?
Verdshistoria syner oss her òg eit heller mørkt bilete.
Dette er det demokratiske problem.
Eit veldig tidsaktuelt eksempel er Maria Amelie si sak, som symbol på eit breiare tema - asylpolitikk. Her har me eit stort, engasjert mindretal - og ikkje minst ei fleirtalsregjering, som klårt og tydeleg ser det bakvendt-etiske og menneskefiendtlege i avgjerda om å sende ho på dør.
Regjeringa vår har hjartet i klem, og likevel vaskar dei henda sine.
Kvifor? For folket har talt, og før det såg andletet til Maria i riksdekkjande media - var det brei støtte for at norsk asyl- og innvandringspolitikk skulle vera så streng som mogleg. Til og med det mest liberale partiet på tinget ville truleg sendt ho ut i løpet av 48 timar om ein berre hadde hatt nok ressursar.
Dette handlar ikkje berre om Maria, heller ikkje "berre" om alle dei andre mellom 3 og 32 tusen papirlause i Noreg, men òg om alle som er djupt ueinige i korleis desse medmenneska vert behandla. Dei av oss som har brukt sine demokratiske rettar, stemt og brent faklar, men som gjennom statsmakta allikevel ender opp med å finansiera og autorisèra politikk og handlingar ein meiner er uverdige og umoralske.
Om nokre vil seia resignert; Dette må me leva med.
Eg reiser heller svart flagg.
Og det meiner eg òg det er, om nokon i ei vending skulle kasta han ut, og erstatta med "inkjevetta". Kvar ein medviten humanist og anarkist burde kjempa imot ein slik idè - om ikkje med nebb og klør, så med munn og ord.
Anarkisme handler om humanisme - Mennesket i sentrum, som sjølvrådande, moralsk individ, med rett, vilje og kapabilitet til å ta rettvise avgjerder som vedgår seg sjølv og sine næraste.
Men så er det med ansvar som med moral - ein vert ikkje født som moralsk, tenkjande menneske, det er ei indre reise som ikkje sluttar før kroppen ligg under torva. Er ein stengd inne med grenser som brått vert rivne bort, er det ein menneskeleg refleks å utforska det nye rommet - og demonstrativt trampa ekstra hardt over når ein endeleg har anledning. Det grenselause mennesket er ikkje lukkeleg - verken i psykologien eller det sosiale.
Jamfør røvarbandane som no herjar i Tunisia - ein reaksjon historia syner er regelen - ikkje unntaket, ved kvart eit slikt høve kor lov og rett vert opprykka og erstatta med tomrom. Kanskje ville det vorte annleis i vår kultur - men om det ville vore betre eller verre, trur eg ikkje nokon har rett å ta sjansen på.
Tek ein vekk mennesker sin tryggleik, handlar det ikkje lenger om humanitet eller sjølvstyre, men det motsette - valdsmakt og den sterkaste sin rett, alle i krig mot alle.
Kan ein av den grunn reinvaske vårt norske fleirtallsstyre som perfekt og rettvist, praktisk som moralsk? Langt i frå! Og eg trur einkvan liberaldemokrat kan vera samd i dette - det finst mange stader i landet Noreg ein kan opna opp og lufta demokratiske prosessar, reglar og lovverk; Slik at ein gjev større fridom og ansvar til kvart enkelt menneske, utan at ein går på akkord med nokon sin grunnleggjande tryggleik eller andre menneskerettar.
Det ligg òg i den liberaldemokratiske tradisjonen å minska dei negative effektane av demokratiet - "fleirtalsdiktaturet", i så stor grad som mogleg. Men kan ein heilt fjerne desse problematiske sonene frå samfunnsetikken, innanfor desse rammene? Sjølv det mest liberale demokratiet i dag har ikkje ei god løysing på situasjonar der fleirtalet - på vegne av heile folket - tek avgjerder som anten er grunnleggjande umoralske, eller som får negative konsekvensar for eit mindretal.
Vert statsmakta sine handlingar meir moralsk eller etisk forsvarleg av di det er folket - eller fleirtalet, si vilje?
Verdshistoria syner oss her òg eit heller mørkt bilete.
Dette er det demokratiske problem.
Eit veldig tidsaktuelt eksempel er Maria Amelie si sak, som symbol på eit breiare tema - asylpolitikk. Her har me eit stort, engasjert mindretal - og ikkje minst ei fleirtalsregjering, som klårt og tydeleg ser det bakvendt-etiske og menneskefiendtlege i avgjerda om å sende ho på dør.
Regjeringa vår har hjartet i klem, og likevel vaskar dei henda sine.
Kvifor? For folket har talt, og før det såg andletet til Maria i riksdekkjande media - var det brei støtte for at norsk asyl- og innvandringspolitikk skulle vera så streng som mogleg. Til og med det mest liberale partiet på tinget ville truleg sendt ho ut i løpet av 48 timar om ein berre hadde hatt nok ressursar.
Dette handlar ikkje berre om Maria, heller ikkje "berre" om alle dei andre mellom 3 og 32 tusen papirlause i Noreg, men òg om alle som er djupt ueinige i korleis desse medmenneska vert behandla. Dei av oss som har brukt sine demokratiske rettar, stemt og brent faklar, men som gjennom statsmakta allikevel ender opp med å finansiera og autorisèra politikk og handlingar ein meiner er uverdige og umoralske.
Om nokre vil seia resignert; Dette må me leva med.
Eg reiser heller svart flagg.
Anarkisme og trua på mennesket (Mutual Aid)
Har anarkismen for høg tru på det gode i mennesket?
Det er vanskeleg å ikkje ha det - om ein ser rundt seg, medmenneske som dagleg gjev uforpliktande hjelp til andre utan å ha noko direkte igjen for det anna enn godvilje; Trass i rigide lovverk, undertrykkjande styresett, fattigdom, svolt eller andre ytre tilhøve. Og om ein les forskaren Kropotkin sitt verk "Mutual Aid: A Factor of Evolution" kan ein følgje denne linja gjennom heile historia - ei forteljing om menneske (og andre dyreartar) si evne til å overleva, trass imot alle odds, nettopp på grunn av evnene til å stå saman og gje gjensidig hjelp - snarare enn innbyrdes kamp, som ein av dei kanskje viktigaste faktorane i utviklingslæra.
Å tru på mennesket si evne til å ta vare på seg sjølve og omverda, er difor ikkje idealisme - men ei stadfestjing av slik menneskenaturen er, sjølv under motstridande ytre tilhøve.
Det er heller ikkje berre altruisme - kvart eit individ har eigeninteresse av å føra arten vidare; Døyr arten min ut i mitt nærmiljø, døyr ganske sikkert òg eg. Nyare forskning peiker til og med mot at menneskehjernen har biologiske mekanismar (1) (2) som løner sjølve prosessen det er å samarbeide med andre - altså ikkje resultatet, men sjølve samarbeidet. Kvifor? Ein kan berre peike på kor talrik menneskerasen har vorte for å finna det sannsynlege svaret.
"Tit for tat" løner seg - mens:
Det er vanskeleg å ikkje ha det - om ein ser rundt seg, medmenneske som dagleg gjev uforpliktande hjelp til andre utan å ha noko direkte igjen for det anna enn godvilje; Trass i rigide lovverk, undertrykkjande styresett, fattigdom, svolt eller andre ytre tilhøve. Og om ein les forskaren Kropotkin sitt verk "Mutual Aid: A Factor of Evolution" kan ein følgje denne linja gjennom heile historia - ei forteljing om menneske (og andre dyreartar) si evne til å overleva, trass imot alle odds, nettopp på grunn av evnene til å stå saman og gje gjensidig hjelp - snarare enn innbyrdes kamp, som ein av dei kanskje viktigaste faktorane i utviklingslæra.
Å tru på mennesket si evne til å ta vare på seg sjølve og omverda, er difor ikkje idealisme - men ei stadfestjing av slik menneskenaturen er, sjølv under motstridande ytre tilhøve.
Det er heller ikkje berre altruisme - kvart eit individ har eigeninteresse av å føra arten vidare; Døyr arten min ut i mitt nærmiljø, døyr ganske sikkert òg eg. Nyare forskning peiker til og med mot at menneskehjernen har biologiske mekanismar (1) (2) som løner sjølve prosessen det er å samarbeide med andre - altså ikkje resultatet, men sjølve samarbeidet. Kvifor? Ein kan berre peike på kor talrik menneskerasen har vorte for å finna det sannsynlege svaret.
"Tit for tat" løner seg - mens:
"Auge for auge gjer heile verda blind."
(Gandhi)
Abonner på:
Innlegg (Atom)